सावधान! महाराष्ट्रात पोलीसांचे ‘ऑपरेशन म्यूल हंट’ सुरु; पुण्यात २३ खातेदारांवर गुन्हे, ११.५४ कोटींच्या संशयित व्यवहारांचा पर्दाफाश, नेमकं प्रकरण काय? जाणून घ्या
पुणे : सायबर फसवणुकीतून मिळालेला पैसा स्वीकारण्यासाठी आणि तो विविध खात्यांमधून फिरवून त्याचा माग काढणे कठीण करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ‘म्यूल बँक खात्यां’विरोधात महाराष्ट्र पोलिसांनी मोठी कारवाई सुरू केली आहे. देशव्यापी ‘ऑपरेशन म्यूल हंट’अंतर्गत पुणे शहरातील विविध पोलीस ठाण्यांत २३ बँक खातेदारांविरोधात गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत. या खात्यांमधून एकूण सुमारे ११ कोटी ५४ लाख रुपयांचे संशयित व्यवहार झाल्याचे तपासात समोर आले आहे.
राष्ट्रीय सायबर गुन्हे अहवाल पोर्टल अर्थात ‘एनसीआरपी’कडून बँकांमार्फत मिळालेल्या माहितीच्या आधारे संबंधित खात्यांची तपासणी करण्यात आली. ऑनलाइन शेअर ट्रेडिंग फसवणूक, डिजिटल अरेस्ट, बनावट नोकरीची ऑफर, रिमोट ॲक्सेस ॲपच्या माध्यमातून होणारी फसवणूक आणि इतर सायबर गुन्ह्यांमधून मिळालेला पैसा या खात्यांमध्ये जमा करण्यात आल्याचा संशय आहे.
खराडीतील एका खात्यातून ३.६० कोटींची उलाढाल
खराडी पोलीस ठाण्यात दाखल करण्यात आलेल्या एका प्रकरणात एका बँक खात्यामधून अवघ्या काही दिवसांत ३ कोटी ६० लाख रुपयांपेक्षा अधिक रकमेचे व्यवहार झाल्याचे आढळून आले. हे खाते ऑनलाइन शेअर बाजारात गुंतवणुकीचे आमिष, डिजिटल अरेस्ट, ऑनलाइन नोकरी आणि विविध तांत्रिक फसवणुकीतील पैसे स्वीकारण्यासाठी वापरण्यात आल्याचा पोलिसांचा संशय आहे.
वाघोली पोलीस ठाण्याच्या हद्दीतील एका खात्यामधून सुमारे १ कोटी ७६ लाख ते १ कोटी ८० लाख रुपयांचे व्यवहार झाल्याचे समोर आले. पुणे विमानतळ पोलीस ठाण्यात नोंदविण्यात आलेल्या प्रकरणातील खात्यामधून सुमारे १ कोटी २० लाख रुपयांची उलाढाल झाली आहे.
बाणेर परिसरातील एका खासगी बँकेच्या खात्यातून सायबर फसवणुकीतील सुमारे ६५ लाख ५० हजार रुपये हस्तांतरित करण्यात आले. या खात्याचा वापर ठाणे, नागपूर, मध्य प्रदेश आणि कर्नाटकमधील नागरिकांची फसवणूक करण्यासाठी झाल्याची प्राथमिक माहिती आहे. पोलिसांनी हे खाते गोठवून संबंधित खातेदाराची केवायसी कागदपत्रे मागवली आहेत.
पिंपरी-चिंचवडमध्येही दोन स्वतंत्र गुन्हे
पिंपरी-चिंचवड पोलीस आयुक्तालयाच्या हद्दीतही दोन स्वतंत्र प्रकरणे नोंदविण्यात आली आहेत. बावधन पोलिसांच्या तपासात तळवडे येथील एका व्यक्तीच्या खात्यामधून जानेवारी ते एप्रिल या कालावधीत सुमारे ६४ लाख रुपयांचे व्यवहार झाल्याचे आढळले.
भोसरी पोलिसांनी अमरावती जिल्ह्यातील एका खातेदाराविरोधात गुन्हा दाखल केला आहे. त्याच्या खात्यामधून जानेवारी ते जून या कालावधीत सुमारे १२ लाख ३० हजार रुपयांचे व्यवहार झाल्याचे वृत्त आहे.
नाशिकमध्ये ५८ संशयित म्यूल खाती
नाशिक शहर सायबर पोलिसांनीही ५८ संशयित म्यूल बँक खात्यांची ओळख पटवली आहे. या खात्यांमधून ७९ लाख रुपयांपेक्षा अधिक रकमेचे व्यवहार झाल्याची माहिती असून, या प्रकरणात आतापर्यंत तीन गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत. खातेदार आणि त्यांच्या संपर्कातील व्यक्तींची चौकशी सुरू आहे.
‘म्यूल खाते’ म्हणजे नेमके काय?
सायबर गुन्हेगार स्वतःच्या बँक खात्यात फसवणुकीची रक्कम स्वीकारत नाहीत. त्याऐवजी कमिशन, नोकरी किंवा घरबसल्या उत्पन्नाचे आमिष दाखवून इतर व्यक्तींची बँक खाती, एटीएम कार्ड, चेकबुक, सिमकार्ड, यूपीआय क्रमांक किंवा इंटरनेट बँकिंगची माहिती ताब्यात घेतली जाते.
फसवणुकीतून मिळालेली रक्कम प्रथम या खात्यांमध्ये जमा केली जाते. त्यानंतर ती वेगवेगळ्या खात्यांमध्ये हस्तांतरित करून पैशांच्या व्यवहारांचे अनेक स्तर तयार केले जातात. यामुळे मूळ सायबर गुन्हेगार आणि पैशांचा अंतिम लाभार्थी शोधणे तपास यंत्रणांसाठी कठीण होते.
भारतीय रिझर्व्ह बँकेने ‘मनी म्यूल’ व्यवहारांविषयी केलेल्या स्पष्टीकरणानुसार, एखाद्या व्यक्तीला त्याच्या बँक खात्यात पैसे स्वीकारून ठरावीक कमिशन वजा केल्यानंतर ते दुसऱ्या खात्यात पाठवण्यास सांगितले जाते. अशा व्यक्तींची भरती सोशल मीडिया, इन्स्टंट मेसेजिंग, बनावट नोकरीच्या जाहिराती आणि ई-मेलच्या माध्यमातून केली जाऊ शकते. अशा व्यवहारांमध्ये सापडल्यास खाते गोठवले जाणे, आर्थिक नुकसान होणे आणि कायदेशीर कारवाईला सामोरे जावे लागणे शक्य आहे.
‘मला माहिती नव्हते’ हा बचाव पुरेसा ठरणार नाही
सायबर गुन्हेगारांनी खाते वापरल्याची माहिती खातेदाराला होती का, त्याला किती कमिशन मिळाले, एटीएम कार्ड किंवा सिमकार्ड कोणाकडे दिले आणि खात्यात आलेली रक्कम पुढे कुठे पाठवली, याची पोलीस तपासणी करणार आहेत.
पुणे पोलिसांकडून खातेदारांची केवायसी माहिती, बँक व्यवहार, मोबाईल कॉल रेकॉर्ड आणि सायबर गुन्हेगारांशी असलेले संबंध तपासले जात आहेत. जाणीवपूर्वक बँक खाते उपलब्ध करून दिल्याचे निष्पन्न झाल्यास संबंधित खातेदाराला सायबर गुन्ह्यात सहआरोपी केले जाऊ शकते, असा इशारा पोलिसांनी दिला आहे.
अनोळखी रक्कम खात्यात आल्यास काय करावे?
तुमच्या खात्यामध्ये अनोळखी व्यक्तीकडून पैसे आल्यास ते पैसे खर्च करू नयेत किंवा फोन करणाऱ्या व्यक्तीने सांगितलेल्या दुसऱ्या खात्यात तातडीने पाठवू नयेत. व्यवहाराचा स्क्रीनशॉट, एसएमएस, यूपीआय संदर्भ क्रमांक आणि संबंधित व्यक्तीचा मोबाईल क्रमांक सुरक्षित ठेवावा.
त्यानंतर आपल्या बँकेच्या अधिकृत शाखेला लेखी माहिती द्यावी आणि जवळच्या सायबर पोलीस ठाण्याशी संपर्क साधावा. आर्थिक सायबर फसवणूक झाल्यास तातडीने राष्ट्रीय सायबर हेल्पलाइन १९३० वर संपर्क साधून तक्रार नोंदवावी. हेल्पलाइनवरून मिळालेल्या पोचपावती क्रमांकाच्या आधारे सायबर गुन्हे अहवाल पोर्टलवर २४ तासांच्या आत औपचारिक तक्रार पूर्ण करण्याची सूचना आयफोरसीकडून देण्यात आली आहे.
खाते भाड्याने देण्याचे आमिष पडू शकते महागात
“फक्त खात्यात पैसे स्वीकारा”, “प्रत्येक व्यवहारावर कमिशन मिळवा”, “कंपनीचे पैसे तुमच्या खात्यात येतील” किंवा “घरबसल्या पार्टटाइम नोकरी” अशा ऑफर सायबर गुन्हेगारांच्या जाळ्याचा भाग असू शकतात.
बँक खाते, यूपीआय आयडी, एटीएम कार्ड, चेकबुक, सिमकार्ड, ओटीपी किंवा इंटरनेट बँकिंगचा पासवर्ड कोणत्याही व्यक्तीला देऊ नये. काही हजार रुपयांच्या कमिशनसाठी खाते उपलब्ध करून दिल्यास त्या खात्यामधून लाखो किंवा कोट्यवधी रुपयांची फसवणूक होऊ शकते आणि खातेदारालाच पोलीस तपास, खाते गोठवणे आणि न्यायालयीन प्रक्रियेचा सामना करावा लागू शकतो.
महत्त्वाचा इशारा : तुमचे बँक खाते तुमची आर्थिक ओळख आहे. ते भाड्याने देणे म्हणजे नकळत सायबर गुन्हेगारांच्या आर्थिक साखळीचा भाग होण्याचा धोका आहे.