Gopalrao Solepatil : सहकारातील मोठा नेता… नाफेडची सत्ता पण हातात घरचा डबा! अरणगावच्या ‘सोलेदादांची’ प्रेरणादायी कहाणी

अरणगांव. जामखेड तालुक्यातील एक छोटेसे, कोरडवाहू गाव. पावसाची शाश्वती नाही. रस्ते नाहीत. दिव्याचा उजेड नाही. पण या गावात एक मुलगा जन्मला — ११ मार्च १९२९ रोजी — ज्याने पुढे महाराष्ट्र आणि देशाच्या सहकार क्षेत्रात आपल्या कार्यकर्तृत्वाचा असा एक वेगळा ठसा उमटवला, जो आजही पुसला गेलेला नाही. त्याचे नाव — गोपाळराव बाबुराव सोलेपाटील. पण सारा जिल्हा, सारे राज्य त्यांना एकाच नावाने ओळखत होते — “दादा”.

एक डबा — एक तत्त्व

दादांबद्दल बोलायचे झाले, तर सर्वात आधी एक छोटीशी गोष्ट सांगावी लागेल.

दादा कधीही कोणत्याही बैठकीला, कोणत्याही संस्थेच्या कार्यालयाला जात — मग ती अहमदनगरची जिल्हा सहकारी बँक असो, पुण्याचा महाराष्ट्र राज्य सहकारी संघ असो, किंवा थेट दिल्लीतील नाफेडची बैठक असो — त्यांच्या हातात असायचा घरून आणलेला जेवणाचा डबा.

संस्थेच्या पैशाने जेवायचे नाही. संस्थेच्या सोयी-सुविधांचा स्वतःसाठी लाभ घ्यायचा नाही. हा केवळ एक डबा नव्हता — ते एक तत्त्व होते. एक जीवनशैली होती.

आज जेव्हा नेत्यांच्या गाड्या, बंगले आणि परदेश दौऱ्यांच्या बातम्या येतात — तेव्हा दादांचा तो साधा डबा आठवतो. आणि मन विचार करतं — सत्ता माणसाला किती लवकर बदलते… पण दादा कधीच बदलले नाहीत.

जिरायती भागातला मुलगा, पुण्यात अव्वल

त्याकाळी ग्रामीण महाराष्ट्रातील मुलांसाठी पुण्यात जाऊन शिकणे म्हणजे दिव्यच होते. पण गोपाळरावांनी ते केले. आणि केवळ केले नाही — Vernacular Final म्हणजे इयत्ता सातवीच्या परीक्षेत पुणे शहरात प्रथम क्रमांक मिळवला. एका जिरायती गावातून आलेल्या मुलाने शहरातील सगळ्यांना मागे टाकले होते. पण शिक्षण संपले, तरी शिकणे संपले नाही. दादांनी आयुष्यभर सहकाराच्या शाळेत शिकत राहिले — आणि शिकवत राहिले.

एक माणूस — अठ्ठावीस पदे

साठ वर्षांहून अधिक काळ सहकार क्षेत्रात सक्रिय राहिलेल्या दादांनी गावापासून दिल्लीपर्यंत तब्बल २८ विविध पदे भूषवली. हा कोणताही विक्रम नव्हता — ही होती एका तपस्वी माणसाची सहकाराशी असलेली अतूट बांधिलकी.

ग्रामपंचायत अरणगांवचे ३१ वर्षे सरपंच ते थेट नाफेडचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष — हा प्रवास कोणत्याही चित्रपटाच्या कथेपेक्षा कमी नाही.

महाराष्ट्र राज्य सहकारी संघाचे ७ वर्षे अध्यक्ष, अहमदनगर (अहिल्यानगर) जिल्हा सहकारी बँकेचे ३४ वर्षे संचालक, जामखेड तालुका देखरेख सहकारी संघाचे २५ वर्षे अध्यक्ष — हे आकडे नाहीत, हे आहे समर्पणाचे मोजमाप.

पण या सगळ्या पदांमध्ये दादा कधीही हरवले नाहीत. त्यांचा “दादा” हा स्वभाव — साधा, सरळ, निर्भीड — कायम तसाच राहिला.

सत्यवाणीचा फटका — तरीही तक्रार नाही

दादांचे एक वेगळेपण होते — ते जसे आतून, तसेच बाहेरून होते.

आज राजकारणात टिकायचे असेल तर वाकावे लागते, तडजोड करावी लागते, चेहरा बदलावा लागतो — हे आपण रोज बघतो. पण दादांनी हे कधीही मान्य केले नाही. ते बोलत तेच करत, करत तेच बोलत.

या सत्यवाणीचा फटका त्यांनाही बसला. अनेकदा सत्तेच्या पदापासून दूर राहावे लागले. संधी असूनही पद मिळाले नाही. पण दादांनी कधीही त्याची खंत बाळगली नाही, तडजोड केली नाही.

“उगाच भांडण करायची नाही, पण कोणाची भिडभाडही ठेवायची नाही” — हे त्यांचे जीवनसूत्र होते.

आजच्या काळात हे वाचताना एक प्रश्न मनात येतो — तत्त्वांशी तडजोड न करता राजकारणात टिकणे आज शक्य आहे का? दादांचे उत्तर होते — हो. पण त्यासाठी पदाची हाव सोडावी लागते.

दिग्गजांचा मित्र, सामान्यांचा दादा

दादांच्या मैत्रीचे वर्तुळ मोठे होते — पद्मश्री डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील, रत्नाप्पा कुंभार, व्यंकटराव हिरे, यशवंतराव मोहिते, किसनराव वीर अशा महाराष्ट्रातील अनेक दिग्गज नेत्यांशी त्यांचे घनिष्ठ संबंध होते. या नेत्यांशी मैत्री असण्याचे कारण एकच — दादांची निस्वार्थ वृत्ती आणि कामाची तळमळ.

पण त्याच वेळी, अरणगावच्या सामान्य शेतकऱ्यापासून ते जिल्हा बँकेतील कर्मचाऱ्यापर्यंत — सगळे दादांना आपले म्हणत. कारण दादा कधीही पदाच्या उंचीवर जाऊन बसले नाहीत. ते नेहमी माणसांमध्ये राहिले.

आज मतदारसंघात नेते दिसतात ते फक्त निवडणुकीच्या तोंडावर — दादा मात्र गावात, शेतात, माणसांमध्ये कायम दिसत.

सत्ता होती, पण विकेंद्रीकरण केले

जामखेड तालुक्यातील अनेक सहकारी संस्था, मार्केट कमिटी, पंचायत समिती — या सगळ्या संस्था दादांच्या एकट्या नेतृत्वाखाली वर्षानुवर्षे चालल्या असत्या. क्षमता होती, विश्वासार्हता होती, जनाधार होता. पण दादांनी हे केले नाही.

त्यांनी सत्तेचे विकेंद्रीकरण केले. दुर्बल घटकांना, नव्या पिढीला संधी दिली. महात्मा गांधींच्या खऱ्या सहकार तत्त्वाला — “प्रत्येकाचा विकास, सर्वांचा सहभाग” — दादांनी आपल्या कृतीतून जगवले.

आज एकाच घराण्याची, एकाच माणसाची सत्तेवर पकड घट्ट होताना दिसते — तेव्हा दादांची ही दूरदृष्टी अधिकच मोलाची वाटते.

नोकरी देणारा नेता

दादांची खरी श्रीमंती पदात नव्हती — ती होती माणसांमध्ये.

जामखेड, कर्जत परिसरातील अनेक तरुण त्यांच्याकडे येत — हातात कागद, डोळ्यात आशा. शिक्षण झालेले, पण नोकरी नाही. घरची परिस्थिती बेताची. दादा त्यांना कधीही रिकाम्या हाताने परत पाठवत नसत.

जिल्हा बँक असो, सहकारी संस्था असो, किंवा इतर कोणती संधी असो — दादांनी आपल्या ओळखीचा, पदाचा उपयोग नेहमी स्वतःसाठी नाही, तर दुसऱ्यासाठी केला.

आज या भागात असे अनेक कुटुंब आहेत, ज्यांच्या घरात चूल पेटली ती दादांमुळे. त्यांना याची कधीही जाहिरात करायची नव्हती, कधी त्याबदल्यात काही मागायचे नव्हते.

उपकार करायचे, पण उपकाराची आठवण करून द्यायची नाही — हा दादांचा स्वभाव होता.

आज “मी केलं, मी दिलं, मी बांधलं” असे फलक लागतात — दादांनी मात्र कधी स्वतःचे नाव पुढे केले नाही.

बाईंची साथ — अदृश्य आधारस्तंभ

या अखंड प्रवासाच्या मागे एक शांत, खंबीर आधार होता — पद्मिनीबाई, दादांच्या पत्नी, सगळे ज्यांना ‘बाई’ म्हणत.

दादा बाहेर सहकाराचे जग उभे करत असताना, बाईंनी घर, शेती, मुले — सारे काही एकट्याने सांभाळले. कोणती बातमी नाही, कोणती प्रसिद्धी नाही — पण त्यांच्याशिवाय दादांचे हे कार्य शक्यच नव्हते.

बाईंनी घरात जे संस्कार रुजवले, त्याचे फळ आज दिसते. सोलेपाटील कुटुंबाची नवीन पिढी उच्चशिक्षित, निर्व्यसनी आणि सुसंस्कृत आहे. बहुतांश तरुण आयटी इंजिनिअर आहेत. एका जिरायती गावातून उठलेले हे कुटुंब आज देश-विदेशात आहे — हा दादा-बाईंच्या तपश्चर्येचा परिपाक आहे.

तरुणांनो — हे नीट वाचा

राजकारणात यायचे आहे? सहकारात काम करायचे आहे? नेता व्हायचे आहे ? तर दादांचे आयुष्य हे तुमच्यासाठी एक उघडे पुस्तक आहे. त्यातून फक्त पाच गोष्टी शिका —

• पहिली — पद मिळवण्यासाठी नाही, काम करण्यासाठी या.
• दादांनी पदे मागितली नाहीत, पदे त्यांच्यामागे आली.
• दुसरी — संस्थेचा पैसा स्वतःसाठी वापरणे म्हणजे चोरी आहे.
• दादांचा डबा हे केवळ जेवण नव्हते — ती एक शपथ होती.
• तिसरी — सत्य बोलण्याची किंमत असते, पण ती द्यावीच लागते.
• जो सत्य बोलत नाही, तो नेता नाही — तो दलाल आहे.
• चौथी — सत्ता एकट्याने नाही, वाटून वापरा.
• जो सत्ता वाटतो, तो खरा नेता. जो एकट्याने धरून बसतो, तो हुकूमशहा.
• पाचवी — उपकार करा, पण त्याची जाहिरात करू नका.
• फलक लावणारे नेते नव्हे — माणसे घडवणारे नेते व्हा.

दादांनी हे सांगितले नाही — दादांनी हे जगून दाखवले. आणि जे जगून दाखवतात, त्यांचीच आठवण राहते.

वारसा — जो विसरता येत नाही

१६ जून २०१२ रोजी दादा गेले. पण त्यांनी मागे सोडलेला हा वारसा आजही जिवंत आहे 👇

• एक विचार — पदापेक्षा काम मोठे असते.
• एक आदर्श — सत्ता वापरायची असते, उपभोगायची नसते.
• एक संस्कार — जसे बोलाल, तसे वागा.
• पद संपते, पैसा संपतो — माणसाने केलेली माणुसकी कधी संपत नाही.

दादांचे आयुष्य हे केवळ एका माणसाचे चरित्र नाही. ते एका पिढीचा आरसा आहे — जो आजच्या पिढीने स्वतःला दिशा देण्यासाठी वापरायचा आहे.

अरणगांवच्या त्या जिरायती मातीतून उगवलेला हा वृक्ष
मुळाशी होता गाव, फांद्या पोहोचल्या दिल्लीपर्यंत
सावली मात्र होती — सामान्य माणसासाठी

🙏 सहकार महर्षी स्वर्गीय गोपाळराव बाबुराव सोलेपाटील — “दादा” — यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन
११ मार्च १९२९ – १६ जून २०१२

शब्दांकन – सत्तार शेख,