बापरे ! भारतीय संशोधकांनी असं काही शोधलयं, ते ऐकून बसेल धक्का; राजा–राणी तलावाच्या अभ्यासातून उलगडलं भारतीय मान्सूनचं रहस्य
जामखेड टाइम्स वृत्तसेवा : हवामान संशोधनात भारताने पुन्हा एकदा एक वेगळाच ठसा उमठवला आहे. भारतीय संशोधकांच्या नवीन अभ्यासानुसार राजा–राणी तलावातील गाळाचे नमुने आणि त्याचा इतिहास तपासल्यावर भारतीय मान्सूनच्या बदलत्या स्वरूपाबाबत काही धक्कादायक तथ्य समोर आले आहेत. या अभ्यासातून वर्षानुवर्षे अनुभवल्या जाणाऱ्या पावसाच्या पॅटर्नमागील गुपिते उलगडली आहेत आणि भविष्यातील हवामान अंदाज अधिक अचूक करता येऊ शकेल, अशी शक्यता या निमित्ताने निर्माण झाली आहे.
भारताने भूतकाळात आजच्या तुलनेत खूपच तीव्र आणि जोरदार मान्सूनचा अनुभव घेतला असावा, असा महत्त्वाचा निष्कर्ष शास्त्रज्ञांनी काढला आहे. छत्तीसगड राज्यातील कोरबा जिल्ह्यातील राजा–राणी तलावाच्या तळाशी सापडलेल्या प्राचीन परागकणांच्या अभ्यासातून मध्य भारतात इ.स. 1060 ते 1725 या काळात अतिवृष्टी, दाट जंगलं आणि हवामानातील मोठे बदल झाल्याचे ठोस पुरावे एका संशोधनातून मिळाले आहेत.
हा अभ्यास भारत सरकारच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागांतर्गत कार्यरत असलेल्या लखनऊ येथील बीरबल साहनी जीवाश्म विज्ञान संस्थेच्या (BSIP) शास्त्रज्ञांनी केला आहे.राजा–राणी तलाव हा भारताच्या कोर मान्सून क्षेत्राच्या (Core Monsoon Zone – CMZ) अगदी मध्यभागी असल्यामुळे या संशोधनाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
कोर मान्सून क्षेत्राचा अभ्यास का महत्त्वाचा?
कोर मान्सून क्षेत्र (CMZ) हा भाग पूर्णपणे भारतीय उन्हाळी पावसावर (मान्सूनवर) अवलंबून आहे. भारतात पडणाऱ्या एकूण पावसापैकी सुमारे 89 ते 90 टक्के पाऊस या मान्सूनमुळे पडतो. त्यामुळे या भागातील शेती, जंगलं, पाण्याचे स्रोत आणि हवामानातील बदल यांचा परस्पर संबंध समजून घेणे फार महत्त्वाचे आहे.
विशेषतः लेट होलोसीन काळात (मेघालय युग) पावसाच्या स्वरूपात झालेले बदल समजल्यास, भविष्यातील हवामानाचा अंदाज अधिक अचूकपणे बांधता येऊ शकतो.
तलावाच्या गाळात दडलेला 2,500 वर्षांचा इतिहास
संशोधकांनी राजा–राणी तलावातून सुमारे 40 सेंटीमीटर लांबीचे गाळाचे नमुने घेतले. या नमुन्यांमध्ये सुमारे 2,500 वर्षांतील पर्यावरणीय बदलांचे पुरावे आढळले.
या गाळामध्ये पूर्वी तलावाच्या आसपास उगवलेल्या झाडांनी व वनस्पतींनी सोडलेले अतिशय सूक्ष्म परागकण सुरक्षित अवस्थेत सापडले. या परागकणांची ओळख व मोजणी करण्याच्या अभ्यासाला परागविज्ञान असे म्हणतात. या पद्धतीने शास्त्रज्ञांनी त्या काळातील झाडं, जंगलं आणि हवामान कसे होते, हे समजून घेतले.
- जंगलात वाढणाऱ्या झाडांचे परागकण → उष्ण व दमट हवामानाचे संकेत
- गवत व जंगली औषधी वनस्पतींचे परागकण → कोरड्या हवामानाचे संकेत
मध्ययुगीन काळात जोरदार मान्सून
या अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, मध्ययुगीन हवामान बदलाच्या काळात परागकणांच्या नोंदींमध्ये उष्णकटिबंधीय पर्णपाती जंगलांचे वर्चस्व होते. यावरून त्या काळात मध्य भारतात जोरदार पाऊस, उष्णता आणि दमट हवामान होते, हे स्पष्ट होते.
महत्त्वाची बाब म्हणजे या काळात कोर मान्सून क्षेत्रात दीर्घकाळ टिकणारा दुष्काळ होता, असे कोणतेही ठोस पुरावे आढळले नाहीत, असे शास्त्रज्ञांनी नमूद केले आहे.
मान्सून इतका जोरदार का झाला?
शास्त्रज्ञांच्या मते, हा जोरदार मान्सून जागतिक तापमानवाढीच्या एका टप्प्यामुळे निर्माण झाला असावा. त्या काळात —
- ला नीना सदृश हवामान स्थिती,
- पावसाचे ढग उत्तर दिशेकडे सरकणे,
- तापमानात वाढ,
- सूर्यावर दिसणाऱ्या डागांची संख्या वाढणे व सौर ऊर्जा जास्त असणे
या सर्व कारणांमुळे भारतीय उन्हाळी मान्सून अधिक ताकदवान झाला, असा निष्कर्ष काढण्यात आला आहे.
भविष्यासाठी महत्त्वाचा अभ्यास
होलोसीन काळातील भारतीय मान्सून आणि त्यावेळी झालेल्या हवामान बदलांचा हा अभ्यास आजच्या हवामान परिस्थितीचे विश्लेषण, तसेच भविष्यातील पावसाचे अंदाज, दुष्काळ किंवा अतिवृष्टीचे धोके समजून घेण्यासाठी फार उपयुक्त ठरणार आहे.
या अभ्यासातून मिळालेले अचूक व सविस्तर हवामान नोंदी भविष्यातील हवामानाचा अंदाज लावण्यासाठी, पावसाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी आणि वैज्ञानिक आधारावर योग्य धोरणे ठरवण्यासाठी मदत करणार आहेत, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
Ancient pollen particles hidden under the lake tell the story of a powerful monsoon
💠Witnesses obtained from Raja-Rani Lake located in Chhattisgarh’s Korba district have received signs of excessive rain, dense forests and climate change in central India between 1060 to 1725 AD.
💠It is crucial to understand the dynamics of plants and its associated water-climate changeability in the Core Monsoon Zone (CMZ), as the area is primarily controlled by the Indian Summer Monsoon (ISM), which contributes about 89-90 percent of India’s total rainfall.
Details: https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2213932®=3&lang=2
Department of Science and Technology, Government of India
📌 टीप (संपादकीय): ही बातमी PIB आणि विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाच्या अधिकृत संशोधनावर आधारित आहे.